Türkçeden Arapçaya Yapay Zeka Çevirisinde Bağlamsal Belirleyicilerin Rolü: Kürk Mantolu Madonna Örneğinde Bir Model Karşılaştırması The Role of Contextual Determinants in AI Translation from Turkish to Arabic: A Model Comparison Using the Example of “The Fur-Coated Madonna”
Article Sidebar
Main Article Content
Özet
Bu çalışma, Büyük Dil Modellerinin (LLM) Türkçeden Arapçaya edebi metin çevirisi yaparken bağlamsal bilgiye duyduğu ihtiyacı ve cinsiyet uyumu gibi morfolojik asimetrileri yönetme becerisini incelemektedir. Türkçenin cinsiyet nötr yapısı ile Arapçanın gramatik cinsiyet odaklı yapısı arasındaki tipolojik fark, makine çevirisi süreçlerinde ciddi bir "belirsizlik giderme" (disambiguation) sorunu yaratmaktadır. Araştırma kapsamında, Sabahattin Ali’nin Kürk Mantolu Madonna romanından seçilen bir kesit; ChatGPT, Gemini ve DeepSeek modelleri üzerinden iki farklı komut (prompt) stratejisiyle test edilmiştir. Bulgular, bağlam bilgisi sunulmayan çevirilerde modellerin istatistiksel bir önyargıyla eril zamirleri tercih ettiğini; ancak yazar ve karakter bilgisi içeren bağlamlı komutlarda ise yapay zeka modellerinin kaynak metin sadakati ve gramatik doğruluk (ikil çekim ve dişil zamir uyumu) açısından daha başarılı performans sergilediğini göstermektedir.
Article Details
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Referanslar
Ali, S. (1943). Kürk Mantolu Madonna. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Benjamin, W. (1923/2012). The Translator’s Task. L. Venuti (Ed.), The Translation Studies Reader içinde (ss. 75-83). London: Routledge.
Dağbaşı, G., & Özcan, M. (2025). Yapay zekâ ve şiiriyet. B. Can & E. Çilek (Ed.), Arap dilinde yapay zekâ destekli çeviri, eğitim ve edebiyat araştırmaları (ss. 7–20). Akdemistanbul.
DeepSeek-AI. (2024). DeepSeek-V3 Technical Report. https://github.com/deepseek-ai/DeepSeek-V3 adresinden erişildi.
Google. (2025). Gemini Model Card and Technical Documentation. https://deepmind.google/technologies/gemini/ adresinden erişildi.
Jakobson, R. (1959). On Linguistic Aspects of Translation. R. A. Brower (Ed.), On Translation (ss. 232-239). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Lefevere, A. (1992). Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary Fame. London & New York: Routledge.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. New York: Prentice Hall.
Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. Leiden: E. J. Brill.
OpenAI. (2024). GPT-4o System Card. https://openai.com/research/gpt-4o-system-card adresinden erişildi.
Palmer, F. R. (1994). Grammatical Roles and Relations. Cambridge: Cambridge University Press.
Toury, G. (1995). Descriptive Translation Studies and Beyond. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins.
Vaswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., Uszkoreit, J., Jones, L., Gomez, A. N., ... & Polosukhin, I. (2017). Attention is all you need. Advances in Neural Information Processing Systems, 30.
Vermeer, H. J. (1978). Ein Rahmen für eine allgemeine Translationstheorie. Lebende Sprachen, 23(3), 99-102.